دوره ها ورشته هاي تحصيلي درايران
ضوابط تحصيل درآن
ساختار اداري وآموزشي دوره هاي متوسطه پيش دانشگاهي و كارداني پيوسته
درتشكيلات جديداداري (ستادي) وزارت آموزش و پرورش ، وزيرآموزش و پرورش داراي معاونان متعدد به شرح زيراست :
1- معاونت آموزش عمومي وامور تربيتي
2- معاونت آموزش و پرورش نظري و مهارتي
3- معاونت تربيت بدني وتندرستي
4- معاونت برنامه ريزي ومنابع انساني
5- معاونت مشاركت هاي مردمي
6- معاونت حقوقي و امور مجلس
7- معاونت پشتيباني
دفاتر آموزش و پرورش ابتدايي،‌راهنمايي تحصيلي عشايري وارزشيابي تحصيلي و تربيتي زيرنظر معاونت آموزش عمومي وامور تربيتي قرار دارند و برنامه ريزي و نظارت برامور دوره هاي پيش دبستاني ،‌دبستاني و راهنمايي تحصيلي برعهده دفاتر زير نظر اين معاونت است .
درتشكيلات جديد، زيرنظر معاونت آموزش و پرورش نظري ومهارتي ، دفاتر واداره كل به شرح زير فعاليت مي كنند:
1-دفتر آموزش و پرورش نظري و پيش دانشگاهي
2-دفتر آموزش و پرورش كار-دانش
3-دفتر آموزش و پرورش فني وحرفه اي
4-دفتر امور مدارس عالي فني و حرفه اي
5-دفتر برنامه ريزي امورفرهنگي ومشاوره
6-اداره كل سنجش وارزشيابي تحصيلي
امور مربوط به برنامه ريزي وسازمان دهي ، رهبري و نظارت برامور مدارس متوسطه نظري و پيش دانشگاهي برعهده دفتر آموزش و پرورش نظري و پيش دانشگاهي ، امور مربوط به مدارس متوسطه فني و حرفه اي (هنرستان ها) بر عهده دفتر آموزش و پرورش فني وحرفه اي ، امور مربوط به دبيرستان هاي كار- دانش برعهده دفتر آموزش و پرورش عشايري وامور مربوط به آموزشكده هاي فني و حرفه اي (كارداني پيوسته ) زير نظردفتر امور مدارس فني و حرفه اي قراردارد.
درسازمان هاي آموزش و پرورش استانهاي كشور و مديريت آموزش و پرورش مناطق مختلف ايران ، تشكيلات خاصي مركب از كارشناسان مسئول ، كارشناسان و ….. پيش بيني شده است .بنابراين مدارس متوسطه نظري (دبير ستانها ) ،‌ پيش دانشگاهي وهنرستانهاي فني و حرفه اي (صنعت ، كشاورزي وخدمات ) و آموزشكده هاي فني وحرفه اي از طريق تشكيلات ستادي ، استانها و مناطق برنامه ريزي ، هدايت ونظارت مي شوند.
تهيه طرح هاي مختلف ،‌تدوين برنامه هاي درسي و انجام برنامه ريزي توسعه و تامين منابع انساني ،‌ تهيه و چاپ كتابهاي درسي ، ساخت مدارس متوسطه ، وتامين تجهيزات آنهاو تدوين آيين نامه هاي مختلف آموزشي، امتحاني ، مالي واداري وانضباطي از جمله اساس نامه و آيين نامه انجمن اوليا و مربيان مدارس از وظايف دستگاه هاي ستادي وزارت آموزش و پرورش است .
ساختار آموزشي
دوره متوسطه، پيش دانشگاهي وكارداني پيوسته داراي ساختار عمودي و افقي است ساختار عمومي عبارت است از:
1-دوره متوسطه نظري ( 3سال )
2-دوره متوسطه فني و حرفه اي (3سال)
3-دوره متوسطه كار- دانش (3سال)
4-دوره پيش دانشگاهي (1سال )
5-دوره كارداني پيوسته (2سال)
ساختار افقي عبارت از شاخه ها ورشته هاي تحصيلي متعددي است كه درهر دوره وجود دارد وهريك داراي ويژگي ها وضوابط مشترك وخاصي ازنظر تحصيلي مي باشد كه مورد بحث قرار خواهند گرفت.
نمودار شماره يك ساختار آموزشي دوره متوسطه ، پيش دانشگاهي وكارداني پيوسته را نشان مي دهد.
دوره متوسطه نظري و شرايط تحصيل درآن
دوره متوسطه نظري سه سال است كه يك سال آن عمومي و دو سال آن اختصاصي است فارغ التحصيلان دوره تحصيلي طبق ضوابطي مي تواننددرسال اول متوسطه ثبت نام كنند وسال اول را به صورت عمومي بگذرانند بنابراين پس از دوره راهنمايي تحصيلي دانش آموزان شاخه يا رشته اي از دوره متوسطه را انتخاب نمي كنند، بلكه درسال اول متوسطه همه درس ها را به صورت مشترك يادگرفته ، امتحان مي دهند ودرپايان سال اول متوسطه مي توانند طبق ضوابطي كه گفته خواهدشد دريكي از شاخه هاي تحصيلي نظري ، فني و حرفه اي وكار- دانش ادامه تحصيل دهند.
ضوابط تحصيل در دوره متوسطه
طبق آيين نامه اجرايي مصوب شوراي عالي آموزش و پرورش و آيين نامه هاي ديگر، ضوابط تحصيل دردوره متوسطه عبارت است از:
1-ثبت نام دانش آموزان براي ورود به دوره متوسطه درداخل كشور با اصل شناسنامه ودرمدارس خارج از كشور با اصل شناسنامه يا گذرنامه بايد صورت گيرد.
2-پذيرفتن دانش آموزان به صورت مستمع آزاد ممنوع است .
3- ثبت نام دانش آموزاني كه محل سكونت آنان به مدرسه نزديك تر است دراولويت خواهدبود.
4-برگزاري آزمون ورودي ، مصاحبه وتعيين شرط معدل جز درمدارسي كه قانون ومقررات خاصي دارند، مجاز نيست .
5-براي ثبت نام دردوره متوسطه وجود گواهي نامه دائم يا موقت پايه سوم راهنمايي ضرورت دارد.
6-درمناطق روستايي،‌ عشايري وشهري حداكثر سن ثبت نام درپايه هاي اول ودوم وسوم متوسطه به ترتيب 17، 18 و 19 سال تمام است ملاك محاسبه سن دانش آموز براي ثبت نام اول مهرماه خواهد بود.
7-حدا قل سن تحصيل درمدارس بزرگسالان دردوره متوسطه 16 سال خواهد بود.
8- ثبت نام مجدد دانش آموزان غير مشمول نظام وظيفه كه ترك تحصيل كرده اند بارعايت شرايط سني در پايه تحصيلي مربوط بلامانع است .
9- براي شر كت در امتحانات متفرقه پايه هاي متوسطه رعايت شرط سني ضرورت ندارد.
10-دانش آموزان دختري كه درحين تحصيل ازدواج مي كنند مي توانند به يكي از روش هاي زير ادامه تحصيل دهند.
طبق مقررات درامتحانات متفرقه شركت نمايند.
طبق مقررات درمدارس بزرگسالان تحصيل نمايند.
درصورت داشتن شرايط سني ، درمدارس روزانه ثبت نام كنند و بدون حضور دركلاس، مانند سايرين در امتحانات شركت نمايند.
بارعايت سادگي كامل وبدون هيچ گونه آرايش و وجه ظاهري ازدواج وخودداري كامل از ابراز مسايل ازدواج باديگر دانش آموزان مانند سايرين در مدراس روزانه به تحصيل ادامه دهند.
اهداف اصلي دوره متوسطه نظري
مطالعه ر وند تعيين اهداف دوره متوسطه درايران و تحول آن نشان مي دهد كه مهم ترين هدف آموزش متوسطه ابتدا تربيت افراد براي جذب و استخدام درادارات دولتي بوده است دارا بودن مدرك تحصيلي دوره اول متوسطه و ديپلم كامل از شرايط استخدام درسازمانهاي دولتي به شمار مي رفت .
درطرح نظام جديد متوسطه مصوب 1369 ، سه هدف عمده به شرح زير براي دوره متوسطه نظري درنظر گرفته شده است :
1-شناخت بهتر استعداد وعلاقه دانش آموزان
2-اعتلاي سطح فرهنگ ودانش عمومي دانش آموزان
3- ايجاد زمينه مناسب براي هدايت دانش آموزان به مسيرهاي تحصيلي موردنظر واحراز آمادگي نسبي براي ادامه تحصيلات عالي تر دانشگاهي .
مباني وفلسفه ايجاد رشته هاي تحصيلي دردوره متوسطه اهميت وضرورت تنوع آن
درمورد اهميت رشته هاي تحصيلي و تنوع آن در دوره متوسطه توجه به موراد زير ضرورت دارد:
1- درنظام هاي آموزش و پرورش ، آموزش متوسطه بخشي از فرصت ها و برنامه هاي آموزشي و پرورشي است كه از طريق اين فرصت ها ، مي بايد ضمن آشنا ساختن بيش تر نوجوانان باسرمايه هاي فرهنگي واندوخته هاي بشري وحاصل تجارب گذشتگان ، استعداد ذاتي آنان فعليت يابد. لذا اهداف، ساختار و نوع رشته هاي تحصيلي و مواد درسي اين دوره مهم تحصيلي بايد با توجه به خصوصيات نوجوانان وجوانان ،‌ارزش ها و نيازهاي جامعه ، تعيين و طراحي شود.
2- استعدادها وامكانات ذاتي آدمي درارتباط با نيازهاي فردي و اجتماعي متفاوت اند. پاره اي كاربرد عمومي وهمگاني دارند كه آنها را استعدادهاي عمومي مي گويند و بعضي كاربرد اختصاصي دارند و بر زو وظهور آنها ، دربعضي از افراد جامعه ودرجهت رفع نيازهاي اجتماعي وبازار كار، كافي به نظر مي رسد كه آنها را به استعدادهاي خاص تعبير مينمايند ولذا آموزش همگاني واجباري را متوجه بروز وظهور هر چه بيشتر متوجه پرورش استعدادهاي خاص مي دانند.
3- آموزش متوسطه به لحاظ ضرورت توجه به تفاوت ها درابعاد مختلف،‌ دوره انتخاب است ونوعي آموزش انتخابي محسوب مي شود ولذا ارائه معيارهاي مناسب و ضوابط موجه ، مترتب برخصايص دانش آموزان و داوطلبان تحصيلي دراين دوره آموزشي ، ويژگي هاي رشته هاي تحصيلي ونيازهاي اقتصادي ، اجتماعي وفرهنگي جامعه ضرورت دارد.
4- آموزش متوسطه باعنايت به استعدادهاي خاص نوجوانان ، برتفاوت ها تكيه دارد و لذا رشته هاي تحصيلي، برنامه ها و فعاليت هاي آموزشي و پرورشي بايد به گونه اي تدوين شوند كه زمنيه هاي لازم رابراي بروز وفعليت بخشيدن استعدادهاي خاص افراد فراهم كنند.
5- آموزش متوسطه بايد ازيك سو درارتباط با علايق وتوانايي هاي فردي واز سوي ديگر باتوجه به نيازهاي متنوع كشوري، منطقه اي ومحلي طراحي شود ولذا بايد اين دوره آموزشي از انعطاف پذيري لازم برخوردار باشد.ارائه الگوي پيش ساخته آموزشي ، دراين دوره مهم ، نمي تواند به آساني اهداف اين دوره راتحقق بخشد.
6- نظربه گستردگي وتراكم برنامه هاي متعدد آموزشي ، كه خود ناشي از گستردگي مداوم علوم وفنون است ، انتقال همه جانبه اين دانش ها وفنون ، دردوره متوسطه ودرسطحي بالاتر ازآموزش همگاني ، به همه دانش آموزان نه ممكن است ونه ضرورت دارد ولذا در دوره متوسطه بايد برنامه هاي درسي متنوع ، در شاخه ها و رشته هاي تحصيلي تقسيم شده ، نوعي تقسيم كارصورت گيرد ودرنتيجه فرصت هاي مناسب براي انتخاب رشته ودرس براساس استعدادها، رغبت ها ، معلومات پايه ونيازهاي آينده بهتر فراهم شود.
7- فلسفه ايجاد هر رشته از رشته هاي تحصيلي دردوره متوسطه بايد اولاً ناشي از ارتباط آن رشته بامشاغل و حرف جامعه ونوعي اشتغال ثمر بخش ومؤثر باشد ثانياًخصايص هر رشته ووجوه تمايز هر رشته با رشته ديگر به خوبي مشخص گردد ثالثاً تحصيل در هر رشته ، تعادل و هماهنگي ابعاد عقلاني ، عاطفي ، اخلاقي و معنوي واجتماعي نوجوانان را ممكن سازد.
8- با توجه به اين كه اصالت هر رشته برتوجه به استعدادها و رغبت هاي نوجوانان ونياز واقعي بازار كار و ارزش هاي معقول جامعه مبتني است ،‌لذا دردوره متوسطه ، نبايد ارزش رشته اي از رشته ديگر بيش تر يا كم تر باشد ولازم است هرفرد، رشته انتخابي خود را با ارزش و مفيد بيابداين امر موجب مي شود كه گرايش به سوي رشته هاي تحصيلي ، ايجاد و توسعه رشته هاي تحصيلي وتوزيع دانش آموزان درشاخه ها و رشته ها ، از مباني واصولي برخوردار باشد و تناسب وتعادل لازم درآن رعايت شود.
9- درمورد انتخاب رشته هاي تحصيلي ، از آغاز متوسطه يادرسال هاي بالاتر متوسطه ، ديدگاه هاي مختلفي وجود دارد ولي عده اي از صاحب نظران ، برآنند كه با توجه به پراكندگي نيازها و ضرورت دارا بودن معلومات مشترك بهتر است تحصيلات متوسطه از ابتدا به صورت شاخه باشدوسپس جهت گيري درزمينه كسب مهارت هاي تخصصي يعني انتخاب رشته ، به سنين يا سالهاي بالاتر موكول گردد.
10-درشرايطي كه توزيع دانش آموزان در رشته هاي مختلف تحصيلي برمبناي علائق ، استعدادها ونيازهاي آينده جامعه صورت مي گيرد، ارزش اجتماعي هررشته به نوع درس ها ونوع رشته نبايد مربوط باشد، بلكه ميزان ومعيار اساسي رابايد كيفيت خدمت فارغ التحصيلان درجهت رضاي خداوند وخدمت به مردم دانست.
11-دريك برنامه ريزي مناسب آموزش متوسطه ، وجود دروس متعدد نظري و عملي همراه با فرصت انتخاب،‌ضرورت دارد وكسب دانش لازم از يك سو وكسب مهارت مورد نياز ازسوي ديگر، از اين طريق ميسر وممكن مي باشد.ولذا ادغام آموزش نظري وفعاليت هاي عملي براي ثمر بخشي دوره متوسطه واهداف متعدد آن ضرورت مي يابد
12-موفقيت هردانش آموز درهر تلاش وكوشش تحصيلي دردوره متوسطه ، با چگونگي وميزان توا فق بين خصايص ( بدني ،‌رواني ،‌ اخلاقي وعاطفي ) فرد وشرايط و خصايص وموقعيت هاي آموزشي ، بستگي دارد تذكر اين نكته ضرورت دارد كه اولاً معدودي از كشورهاي جهان، به نظام انتخاب درسي درنظام آموزش و پرورش خود دسترسي دارندواكثر كشورها از الگوي پيش ساخته آموزشي دردوره متوسطه بهره مي گيرند ثانياً حتي درنظام هاي كشورهاي صنعتي بين نياز هاي جامعه و بازار كار ومعلومات وتوانايي هاي مكتسبه دردوره هاي آموزشي نوعي فاصله مشاهده مي شود.
13-ازروش هاي مناسب ومطلوب برنامه ريزي آموزشي دوره متوسطه ،دادن فرصت هاي انتخاب نه تنها درشاخه ها ورشته هاي تحصيلي است ، بلكه وجود تعداد زياد دروس انتخابي دراين دوره آموزشي است زيرا وجود دروس انتخابي ، توجه به تفاوت هاي فردي و نيازهاي اجتماعي راممكن مي سازد و رشد شخصيت نوجوانان را ميسر مي كند.
رشته هاي تحصيلي دوره متوسطه درايران
رشته هاي تحصيلي دردوره متوسطه نظري ، فني وحرفه اي وكار- دانش متعدد و متنوع اند . طبق طرح جديد آموزش متوسطه ، مصوب 1369 شوراي عالي انقلاب فرهنگي ، چهار رشته زير دردوره متوسطه نظري پيش بيني شده است :
1-رشته ادبيات وعلوم انساني
2-رشته علوم تجربي
3-رشته رياضي –فيزيك
4-رشته علوم ومعارف اسلامي
مدت تحصيل درهر رشته بعد از سال اول متوسطه ،‌دوسال است وبه فارغ التحصيلان متوسطه مدرك تحصيلي ديپلم دررشته مربوط داده مي شود درمورد رشته هاي فني و حرفه اي وكار- دانش درمقاله بعد بحث خواهد شد دراين قسمت ضوابط ورود به هر رشته نظري مورد بحث قرار مي گيرد:
ضوابط ورودبه رشته هاي چهارگانه دوره متوسطه نظري
براساس آيين نامه هدايت تحصيلي ، دانش آموزان دوره متوسطه مي توانند براساس ضوابط ذيل انتخاب رشته كنند.
1- نمرات برخي از دروس دوره راهنمايي تحصيلي و سال اول متوسطه ( حداكثر پنجاه امتياز)
2- نظر اولياي دانش آموزان (5 امتياز)
3- نظر دانش آموز درسال اول متوسطه (پنج امتياز)
4- نظر دبيران دروس مختلف ( حداكثر ده امتياز)
5- نتايج آزمون هاي رغبت و استعداد (هر كدام ده امتياز،‌درمجموع بيست امتياز)
6- نظرمشاور براساس پرونده تحصيلي ( حداكثرده امتياز)

ضوابط مربوط به نمرات درسي رشته هاي نظري
عبارت است از :
رشته رياضي – فيزيك
الف) مجموع سه نمره قبولي خرداد يا شهريور هر يك ازدروس رياضي وعلوم تجربي درسه پايه دردوره راهنمايي تحصيلي، بدون ضريب كمتر از سي (30) نباشد.
ب) نمره درس رياضي يك (پايه اول) دردوره متوسطه حداقل دوازده باشدودانش آموز درس فيزيك وآزمايشگاه را با موفقيت (كسب حداقل نمره ده ) گذرانده باشد.
ج) مجموع نمرات دروس مرتبط بارشته دردوره راهنمايي تحصيلي وپايه اول متوسطه بايد حداقل 96 باشد. به عبارت ديگر معدل دروس مرتبط با رشته از دوازده كم تر نباشد.
ضوابط ورودبه رشته علوم تجربي :
الف)مجموع سه نمره پذيرفته شده خرداد ياشهريور هريك از دروس رياضي وعلوم تجربي درسه پايه دوره راهنمايي تحصيلي ، بدون ضريب كم تر از سي نباشد.
ب) در دوره متوسطه ، دروس رياضي يك ، شيمي و آزمايشگاه يك وعلوم زيستي وبهداشت ( دروس سال اول) با موفقيت (كسب نمره حداقل ده ) گذرانده شده ، حداقل دريكي از سه درس مذكور نمره دوازده اخذ شده باشد.
ج) مجموع نمرات دروس مرتبط بارشته در دوره راهنمايي وپايه اول متوسطه بايد حداقل 108 باشد به عبارت ديگر معدل دروس مرتبط با رشته از دوازده كم تر نباشد.
ضوابط ورود به رشته ادبيات و علوم انساني
الف)مجموع سه نمره پذيرفته شده خرداد ياشهريور درهر يك ازدروس ادبيات فارسي (معدل دروس فارسي،‌دستور،‌املاء وانشا) وعربي درسه پايه دردوره راهنمايي تحصيلي ، بدون ضريب كم تر از سي نباشد.
ب) دردروس ادبيات فارسي يك ، زبان فارسي يك ، عربي يك و مطالعات اجتماعي نمره حداقل ده كسب شده باشد و معدل نمره دروس ادبيات فارسي يك وزبان فارسي يك حداقل دوازده باشد.
ج) مجموع نمرات دروس مرتبط بارشته در دوره راهنمايي و پايه اول دوره متوسطه بايد حداقل 108 باشد به عبارت ديگر ،‌معدل دروس مرتبط با رشته از دوازده كمتر نباشد.
ضوابط ورود به رشته علوم ومعارف اسلامي
الف) مجموع سه نمره پذيرفته شده خرداد يا شهريور هريك از دروس ادبيات فارسي (معدل دروس دستور، املاء‌وانشا) وعربي ، درهر سه پايه در دوره راهنمايي تحصيلي بدون ضريب كمتر از سي نباشد.
ب) در دروس ادبيات فارسي يك وزبان فارسي يك ، عربي يك و تعليمات ديني وقرآن يك ، نمره حداقل يعني ده كسب شده باشد و حداقل دريكي از دو درس عربي يك ، تعليمات ديني وقرآن يك، نمره دوازده اخذ شده باشد.
ج) مجموع نمرات دروس مرتبط بارشته دردوره راهنمايي تحصيلي و پايه اول متوسطه حداقل 108 باشد به عبارت ديگر ، معدل دروس مرتبط با رشته از دوازده كمتر نباشد.
طبق ماده 108 آيين نامه هدايت تحصيلي دردوره متوسطه ، ملاكهاي هدايت تحصيلي عبارت است از:
الف) نمرات دوره راهنمايي تحصيلي وپايه اول متوسطه دانش آموز برابر نمونه برگ شماره يك هدايت تحصيلي ( به ميزان 50 امتياز)
ب) نظر مشاور براساس بررسي هاي مشاوره اي ( به ميزان 50 امتياز)
ازمفاد آيين نامه هدايت تحصيلي و ضوابط ورود به رشته هاي چهارگانه نظري استفاده مي شود كه :
1- انتخاب رشته دردوره متوسطه بعداز سال اول اين دوره صورت مي گيرد.
2- دراين انتخاب عوامل متعددي نظير نمرات درسي دوره راهنمايي تحصيلي وسال اول متوسطه ، نتايج آزمونهاي اجراشده ،‌نظر والدين ، نظر دبيران ونظر خود دانش آموز و درنهايت نظر مشاور دخالت دارد.
3- فرم هاي مربوط به هدايت تحصيلي (شماره هاي 1،2،3،4،5) درمورد هريك از فارغ التحصيلان سال اول متوسطه تنظيم و تكميل مي گردد وبراساس ملاكهاي مختلف، رشته هاي تحصيلي دانش آموزان به ترتيب اولويت پيش نهاد مي شود.
4- درمورد نقش مشاوران درمدارس متوسطه و چگونگي استفاده ازخدمات راهنمايي و مشاوره دراين دوره درمقاله بعد بحث خواهد شد.